ГАЛОЎНЫЯ

Як з асобаў зрабіць біамасу

История / НОВОСТИ / 03.02.2014

Нацысцкая сістэма ў 1938-1939 гадах яшчэ не была накіравана на татальнае вынішчэнне, хаця з жыццямі тады таксама не лічыліся. Яна была арыентавана на «выхаванне» рабскай сілы: ідэальнай і паслухмянай, якая не думае ні пра што, апроч літасці ад гаспадара, якую не шкада пусціць у расход. Адпаведна, неабходна было з дарослай асобы, якая супраціўляецца, зрабіць спалоханае дзіця, сілай інфантылізаваць чалавека, дамагчыся яго рэгрэсу — да дзіцяці альбо зусім да жывёлы, жывой біамасы без асобы, волі і пачуццяў. Біамасай лёгка кіраваць, яна не выклікае спачування, ёю лягчэй пагарджаць і яна паслухмяна пойдзе на забой. То бок яна зручная для гаспадароў.

Абагульняючы асноўныя псіхалагічныя стратэгіі падаўлення і злому асобы, апісаныя ў працы Бетэльхейма [прафесар псіхалогіі, вязень Дахау і Бухенвальда, – з.рэд.], я для сябе вылучыў і сфармуляваў шэраг ключавых стратэгій, якія ўвогуле ўніверсальныя. І ў розных варыяцыях яны паўтараліся і паўтараюцца практычна на ўсіх узроўнях жыцця грамадства: ад сям’і да дзяржавы. Нацысты толькі сабралі гэта ўсё ў адзіны канцэнтрат гвалту і жаху. Што гэта за спосабы ператварэння асобы ў біамасу?

Правіла 1. Прымусь чалавека займацца бессэнсоўнай працай.

Адно з любімых заняткаў эсэсаўцаў — прымушаць людзей рабіць цалкам бессэнсоўную працу, прычым зняволеныя разумелі, што яна не мае сэнсу. Цягаць камяні з аднаго месца на іншае, капаць ямы голымі рукамі, калі рыдлёўкі ляжалі побач. Навошта? «Таму што я так сказаў, жыдоўская морда!».

(Чым гэта адрозніваецца ад «таму што трэба» ці «твая справа выконваць, а не думаць»?)

Правіла 2. Увядзі ўзаемавыключальныя правілы, парушэнні якіх непазбежныя.

Гэта правіла стварала атмасферу пастаяннага страху быць злоўленым. Людзі былі вымушаныя дамаўляцца з наглядчыкамі ці «капо» (памагатыя СС з ліку зняволеных), упадаючы ад іх у поўную залежнасць. Разгортвалася вялікая прастора для шантажу: наглядчыкі і капо маглі звяртаць увагу на парушэнні, а маглі і не звяртаць — у абмен на тыя ці іншыя паслугі.

(Абсурднасць і супярэчлівасць бацькоўскіх патрабаванняў або дзяржаўных законаў — поўны аналаг).

Правіла 3. Увядзі калектыўную адказнасць.

Калектыўная адказнасць размывае асабістую — гэта даўно вядомае правіла. Але ва ўмовах, калі кошт памылкі занадта высокі, калектыўная адказнасць ператварае ўсіх членаў суполкі ў наглядчыкаў адзін за адным. Сам калектыў робіцца міжвольным саюзнікам СС і лагернай адміністрацыі.3pt

Нярэдка, падпарадкоўваючыся хвіліннай капрызе, эсэсавец аддаваў чарговы бессэнсоўны загад. Імкненне да паслушэнства ўядаецца ў псіхіку так моцна, што заўсёды знаходзіліся зняволеныя, якія доўга выконвалі гэты загад (нават калі эсэсавец пра яго забываў хвілін праз пяць) і прымушалі да гэтага іншых. Так, аднойчы наглядчык загадаў групе зняволеных мыць чаравікі звонку і ўнутры вадой з мылам. Чаравікі станавіліся цвёрдымі, як камень, націралі ногі. Загад больш ніколі не паўтараўся. Тым не менш, многія зняволеныя, якія даўно знаходзяцца ў лагеры, працягвалі кожны дзень мыць знутры свае чаравікі і лаялі ўсіх, хто гэтага не рабіў, за нядбайнасць і бруд.

(Прынцып групавой адказнасці… Калі «усё вінаватыя», ці калі канкрэтнага чалавека бачаць толькі як прадстаўніка стэрэатыпнай групы, а не як выразніка ўласнага меркавання).

Гэта тры «папярэднія правілы». Ударным звяном выступаюць наступныя тры, якія драбяць ужо падрыхтаваную асобу ў біамасу.

Правіла 4. Прымусь людзей паверыць у тое, што ад іх нічога не залежыць. Дзеля гэтага: ствары непрадказальнае становішча, у якім немагчыма штосьці планаваць і прымусь людзей жыць па інструкцыі, спыняючы любую ініцыятыву.

Групу чэшскіх зняволеных знішчылі так. На некаторы час іх вылучылі як «высакародных», тых хто мае права на пэўныя прывілеі, далі жыць у адносным камфорце без працы і пазбаўленняў. Затым чэхаў раптоўна кінулі на працу ў кар’ер, дзе былі самыя дрэнныя ўмовы працы і найбольшая смяротнасць, пры гэтым зрэзаўшы харчовы рацыён. Потым назад — у добрае жытло і лёгкую працу, праз некалькі месяцаў — зноўку ў кар’ер і т.д. У жывых не засталося нікога. Поўная непадкантрольнасць уласнага жыцця, немагчымасць прадказаць, за што цябе заахвочваюць ці караюць, выбіваюць глебу з-пад ног. Асоба папросту не паспявае выпрацаваць стратэгіі адаптацыі, яна дэзарганізуецца цалкам.

«Выжыванне чалавека залежыць ад яго здольнасці захаваць за сабой некаторую вобласць вольных паводзінаў, утрымаць кантроль над нейкімі важнымі аспектамі жыцця, нягледзячы на ўмовы, якія падаюцца невыноснымі… Нават нязначная, сімвалічная магчымасць дзейнічаць або не дзейнічаць, але па сваёй волі, дазваляла выжыць мне і такім, як я». (курсівам у двукоссях — цытаты Б. Бетэльхейма).

Самы жорсткі распарадак дня пастаянна падганяў людзей. Калі адну-дзве хвіліны прамарудзіш на мыцці — спознішся ў туалет. Затрымаешся з уборкай свайго ложку (у Дахау тады яшчэ былі ложкі) — не будзе табе сняданку, і без таго гаротнага. Мітусня, страх спазніцца, ні секунды задумацца і прыпыніцца… Пастаянна цябе падганяюць выдатныя наглядчыкі: час і страх. Не ты плануеш дзень. Не ты выбіраеш, чым займацца. І ты не ведаеш, што з табой будзе потым. Пакаранні і заахвочванні ішлі без усялякай сістэмы. Калі на першым часе зняволеныя думалі, што добрая праца іх уратуе ад пакарання, то потым прыходзіла разуменне, што нішто не гарантуе ад адпраўкі здабываць камяні ў кар’еры (самы смяротны занятак). І ўзнагароджвалі проста так. Гэта проста справа капрыза эсэсаўца.

(Аўтарытарным бацькам і арганізацыям вельмі выгодна гэтае правіла, бо яно забяспечвае адсутнасць актыўнасці і ініцыятывы з боку адрасатаў паведамленняў накшталт «ад цябе нічога не залежыць», «ну і чаго вы дамагліся», «так было і будзе заўжды»).

Правіла 5. Прымусь людзей рабіць выгляд, што яны нічога не бачаць і не чуюць.

Бетэльхейм апісвае такую ​​сітуацыю. Эсэсавец збівае чалавека. Міма праходзіць калона рабоў, якая, заўважыўшы збіццё, дружна паварочвае галовы ў бок і рэзка паскараецца, усім сваім выглядам паказваючы, што «не заўважыла» таго, што адбываецца. Эсэсавец, не адрываючыся ад свайго занятку, крычыць «малайцы!». Таму што зняволеныя прадэманстравалі, што засвоілі правіла «не ведаць, не бачыць таго, што не дазволена». А ў зняволеных узмацняецца сорам, пачуццё бяссілля і, адначасова, яны міжволі становяцца саўдзельнікамі эсэсаўца, гуляючы ў яго гульню.

(У сем’ях, дзе квітнее гвалт, нярэдкая сітуацыя, калі хто-небудзь са сваякоў усё бачыць і разумее, але робіць выгляд, што нічога не бачыць і не ведае. Напрыклад, маці, дзіця якой падвяргаецца сэксуальнаму гвалту з боку бацькі/айчыма… У таталітарных дзяржавах правіла «ўсе ведаем, але робім выгляд…» — найважнейшая ўмова іх існавання).

Правіла 6. Прымусь людзей пераступіць апошнюю ўнутраную рысу.

«Каб не стаць хадзячым мерцвяком, а застацца чалавекам, хай прыніжаным і дэградаваўшым, неабходна было ўвесь час усведамляць, дзе праходзіць тая рыса, з-за якой няма вяртання, рыса, далей за якую нельга адступаць пры ніякіх абставінах, нават калі гэта пагражае жыццю. Усведамляць, што калі ты выжыў цаною пераходу за гэтую рысу, то будзеш працягваць жыццё, якое страціла ўсялякае значэнне».
6
Бетэльхейм прыводзіць такую​​, вельмі наглядную, гісторыю пра «апошнюю рысу». Аднойчы эсэсавец звярнуў увагу на двух габрэяў, якія «сачкавалі». Ён прымусіў іх легчы ў брудную канаву, паклікаў зняволенага-паляка з суседняй брыгады і загадаў закапаць жывымі тых, хто ўпаў у няміласць. Паляк адмовіўся. Эсэсавец стаў яго збіваць, але паляк працягваў адмаўляцца. Тады наглядчык загадаў ім памяняцца месцамі, і тыя двое атрымалі загад закапаць паляка. І яны сталі закопваць свайго таварыша па няшчасці і вагацца. Калі паляка амаль закапалі, эсэсавец загадаў ім спыніцца, выкапаць яго назад, а затым зноў самім легчы ў канаву. І зноў загадаў паляку іх закапаць. На гэты раз ён падпарадкаваўся — ці то з пачуцця помсты, ці то мяркуючы, што эсэсавец іх таксама пашкадуе ў апошнюю хвіліну. Але наглядчык не памілаваў: ён прытаптаў ботамі зямлю над галовамі ахвяр. Праз пяць хвілін іх — аднаго мёртвага, а другога, які паміраў — адправілі ў крэматорый.

Вынік рэалізацыі ўсіх правіл:

«Зняволеныя, якія засвоілі думку СС, калі іх пераконвалі, што ім няма на што спадзявацца, якія паверылі, што яны ніяк не могуць уплываць на сваё становішча — такія зняволеныя станавіліся, у літаральным сэнсе, хадзячымі мерцвякамі…».

Працэс пераўтварэння ў такіх зомбі быў просты і наглядны. Спачатку чалавек пераставаў дзейнічаць па сваёй волі: у яго не заставалася ўнутранай крыніцы руху, усё, што ён рабіў, вызначалася ціскам з боку наглядчыкаў. Яны аўтаматычна выконвалі загады, без якой-небудзь выбіральнасці. Потым яны пераставалі падымаць ногі пры хадзе, пачыналі вельмі характэрна дыгаць. Пасля яны пачыналі глядзець толькі перад сабой. І тады наступала смерць.

У зомбі людзі ператвараліся тады, калі адкідвалі ўсялякую спробу асэнсаваць ўласныя паводзіны і прыходзілі да стану, калі яны маглі прыняць усё, што заўгодна, усё, што зыходзіла звонку. «Тыя, хто выжыў, зразумелі тое, чаго раней не ўсведамлялі: яны валодаюць апошняй, але, мабыць, самай важнай чалавечай свабодай — у любых абставінах выбіраць сваё ўласнае стаўленне да гэтых падзеяў». Там, дзе няма ўласнага стаўлення, пачынаецца зомбі.

tumbalele, LiveJournal











Папярэднi артыкул

Журналісты знайшлі сьведку забойства Міхаіла Жызьнеўскага (відэаінтэрвію)

Наступны артыкул

Двое десятилетних мальчиков стали жертвами очередного педофила в Гомеле





0 каментароў


Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.


Больш артыкулаў

Журналісты знайшлі сьведку забойства Міхаіла Жызьнеўскага (відэаінтэрвію)

Тым часам як украінская міліцыя і пракуратура дагэтуль ня могуць выявіць...

03.02.2014